जाग्रद्व्यवहारे सत्यं जगदिदं दृश्यते स्थिरम्।
कर्मणा जन्तवः सर्वे नियतेन प्रवर्तकाः॥
Transliteration:
jāgrad-vyavahāre satyaṁ jagad idaṁ dṛśyate sthiram |
karmaṇā jantavaḥ sarve niyatena pravartakāḥ ||
Meaning:
In the waking state, this world appears firm and true;
beings act according to destiny’s law, bound in deeds and duties.
सुप्तस्वप्नोपमं विश्वं साक्षिणा भास्यते यथा।
चित्तप्रत्ययमात्रं तद् दीपवद्भासते स्फुटम्॥
Transliteration:
supta-svapnopamaṁ viśvaṁ sākṣiṇā bhāsyate yathā |
citta-pratyaya-mātraṁ tad dīpavad bhāsate sphuṭam ||
Meaning:
As the dream appears within sleep,
so the waking world shines within the Witness—
a projection of mind, illumined like light in a lamp.
ब्रह्मैव सर्वमित्येवं दृष्टे द्वैतं न विद्यते।
न साक्षी न च साक्ष्यं तत् केवलं चिदनन्तकम्॥
Transliteration:
brahmaiva sarvam ity evaṁ dṛṣṭe dvaitaṁ na vidyate |
na sākṣī na ca sākṣyaṁ tat kevalaṁ cid-anantakam ||
Meaning:
When one sees that all is Brahman,
duality disappears.
There is neither witness nor witnessed —
only infinite consciousness remains.
आत्मा खलु कूटस्थचित्स्वरूपः, अकर्ताभोक्ता च, देहमनःप्राणेन्द्रियाद्यतिरिक्तः। स एवायं देहाद्यात्मभावेन भ्रान्त्या सङ्करः — “अहं” “मम” इत्याद्यभिमानरूपः — स एवाध्यास इत्युच्यते। अयं हि अद्वैतवेदान्ते एकमेवाज्ञानं, यस्मादेव कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्युपपत्तिः।
अशरीरः शुद्धचित्स्वरूप आत्मा कर्मेन्द्रियाद्यध्यासात् कर्ता इव दृश्यते; ज्ञानेन्द्रियाध्यासात् भोक्ता इव; प्राणाध्यासात् क्षुधाद्युपेत इव; अन्तःकरणाध्यासात् ज्ञाता मन्यते। एवं च अात्मनो गुणा अनात्मनि, अनात्मनो गुणा आत्मनि आरोप्यन्ते — इत्ययं परस्पराध्यासः।
अथोच्यते — कुतोऽयं अनात्मा? यत्र यत्र भेददर्शनं तत्र तत्र द्वित्वं कल्प्यते। अनुभव एव सर्वेषां लोकानां अयं सङ्करः, अत एव अस्य अनात्मस्वीकारोऽपि कल्प्यते। शङ्कराचार्येण अयं सत्यानृतमिश्रभाव इत्युक्तः — एकस्य सत्यवस्तुनः अनृतवस्तुसंकीर्णत्वम्।
आत्मा तु कूटस्थो निरुपाधिकः स्वप्रकाशः स्वयंसिद्धश्च। स नित्यः अद्वितीयः सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितश्च। तस्मात् तेन अन्येन संयोगोऽपि असम्भवः। तथापि लोकव्यवहारे तस्य अनात्मसङ्गः कल्प्यते, स एव संसारकारणम्। अयं सङ्गो न वस्तुतः, किन्तु अविद्यायाः प्रभावः।
अविद्याया स्वरूपं तु अतस्मिंस्तद्बुद्धिरिति — यत्र वस्तुनि तदभावेऽपि तद्भानम्। अयं भ्रान्तिज्ञानरूपोऽध्यासः, यत्र आत्मनि अनात्माभासः कल्प्यते। वस्तुतः केवल आत्मा एव अस्ति, किन्तु भ्रान्त्या द्वैतं दृश्यते।
सुषुप्तिकाले केवल आत्मैव शेषः; तत्र सर्वद्वन्द्वनाशः। स एव ब्रह्मस्वरूप आत्मा भ्रान्त्या द्वैतविषयत्वेन अवभासते, यथा दोषदृष्ट्या एकचन्द्रद्वयं इव। तथापि आत्मा न किञ्चिद् व्याप्य व्याप्यते, न च विक्रियते, केवलं प्रकाशते। तदानीं एव “साक्षी” इति व्यवहारः, न तु वस्तुतः।
अनात्मा नात्मनः सह सत्त्वेन गण्यते। यः भ्रान्तावस्थायां दृश्यते, स मिथ्या — सत्ताभासोऽपि असत्त्वरूपः। अत एव स माया इति कथ्यते।
यथा रज्ज्वां सर्पाभासः, तथैव आत्मनि जगदाभासः। सर्पो नास्त्येव, रज्जुरेवास्ति — तथापि दर्शनं न मिथ्या, किन्तु तत् दर्शनस्य विषयः भ्रान्तः। अतः तद्रूपं दर्शनं वस्तुतः रज्जुरेव, तथैव आत्मैव सर्वं यदपि द्वैततया दृश्यते।
द्वैतं केवलं भ्रान्तिदृष्ट्या; तत्त्वतः त्वं स एव ब्रह्म। भ्रान्तिदृष्टिः केवलं भ्रान्तिनिष्ठस्य। अज्ञानस्य कारणं न विद्यते, स हि नैसर्गिकः।
सर्वप्रमाणप्रमेयव्यवहारः देहात्मबुद्ध्याधीन एव। कालादयः अपि अध्यासस्यैव अवयवाः, अतः “कथमध्यासः जातः?” इति प्रश्नोऽनर्थकः। अनुभवं अनुमानतः प्रमाणयितुं न युक्तम्; साक्षात्कृतमेव स्वीकर्तव्यम्।
अव्याकृतव्याकृतनामरूपादयः अध्यासावस्थायामेव। तदभावे न तेषां सत्यत्वम्। अत एव शङ्कराचार्येण माया “अविद्याप्रतिष्ठापिता”, “अविद्याकल्पिता”, “अविद्याकृता” इत्यनेकेन प्रकारेणोक्ता।
तस्मात् — “अविवेकेन ज्ञातः आत्मा एव जगदाभासतया दृश्यते”।